24 Haziran’da yüzde 52’lik bir oy oranıyla seçilen Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın edeceği yeminle birlikte Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi de hayata geçecek.

Yeni Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’yle birlikte yaşanacak değişiklikleri ve hayatımıza ne gibi etkileri olacağını sizler için derledik.

Türkiye’nin 24 Haziran seçimleri ardından geçtiği cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte 95 yıldır uygulanan kamu yönetimi sistemi de baştan aşağı değişiyor.

Örneğin; Başbakanlık makamı kaldırılacak ve yürütmeye ait tüm yetkiler cumhurbaşkanına aktarılacak. Yasa yapma yetkisini elinde bulunduran TBMM, bu yetkisini de cumhurbaşkanı ile paylaşıyor. Bu olurken TBMM’nin yürütmeyi denetleme yetkisi de ortadan kalkıyor. Yasama organı olan Meclis’in artık yürütmenin yetkilerini alan Cumhurbaşkanına soru sorma veya onun faaliyetlerini denetleme yetkisi kalmıyor. Ayrıca Bakanlar Kurulu da ortadan kalkıyor.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemini Özetleyecek Olursak Şu Maddeleri Sayabiliriz:

– Anayasa’ya göre kanun yapma yetkisi TBMM’de. Fakat cumhurbaşkanı da doğrudan anayasadan aldığı yetkiye dayanarak, Meclis’ten bir yetki kanunu çıkarılmasına ihtiyaç duymaksızın kararname çıkarabilecek. Bu kararnameler yaklaşık 2 yıl boyunca çıkarılan OHAL KHK’larından farklı özellikte olacak. OHAL KHK’ları ile yeri ve kapsamı sınırlı olmak şartıyla her konuda düzenleme yapılabiliyor. Fakat cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile sadece ekonomik, sosyal ve kültürel haklar alanında düzenlemeler yapılabiliyor; kişisel ve siyasal haklar ise düzenlenemiyor. Ayrıca cumhurbaşkanının çıkardığı bir kararname ile ilgili olarak TBMM başka bir kanun çıkarırsa, Meclis’in çıkardığı kanun geçerli olacak. Dolayısıyla TBMM, çıkaracağı kanun ile kararnameyi etkisiz kılabilecek. Ayrıca mevcut yasalarla düzenlenmiş konularla ilgili herhangi yeni bir kararname çıkarılamayacak.

– Yeni sistemde Bakanlar Kurulu olmayacağından, Bakanlar Kurulu tarafından sunulan “kanun tasarıları” da ortadan kalkacak. Milletvekilleri tarafından sunulan kanun teklifleri ise geçerliliğini koruyacak. Fakat cumhurbaşkanının partili olduğu düşünüldüğünde, cumhurbaşkanı Meclis’teki milletvekilleri aracılığıyla kanun teklifi vermesinin önünde bir engel bulunmuyor.

– Kanunların yayımlanma yetkisi yeni sistemde de cumhurbaşkanına ait. Fakat parlamenter sistemde geri gönderilen kanunun, kanunu imzalayan milletvekillerince yeniden imzalanması yeterliydi. Yeni sistemde ise cumhurbaşkanı kanunu TBMM’ye geri gönderirse, kanunun aynen yayımlanabilmesi için Meclis’in salt çoğunluğu tarafından kabul edilmesi gerekecek. Bu da milletvekili sayısının 600’e çıkmasıyla 301 milletvekilinin onayı aranacak demek.

– Yeni sistemde bütçeyi hazırlama ve TBMM’ye gönderme yetkisi de cumhurbaşkanına geçiyor. TBMM’nin, cumhurbaşkanı tarafından hazırlanan bütçe tasarısını reddetmesi halinde ise bir önceki yılın bütçesi yürürlükte kalmayı sürdürüyor.

– Anayasa TBMM’ye cumhurbaşkanı hakkında soruşturma açma yetkisi veriyor. TBMM üye tam sayısının salt çoğunluğunun, yani en az 301 milletvekilinin vereceği önergeyle cumhurbaşkanı hakkında soruşturma açılması talep edilebilecek, üye tam sayısının beşte üçünün, yani 360 vekilin oyuyla soruşturma açılmasına karar verilecek ve soruşturma açılmasının ardından Yüce Divan’a sevk için ise üçte iki çoğunluk, yani 400 milletvekilinin desteği gerekiyor.

– TBMM’nin gensoru yetkisi kalktı. Meclis soruşturması sadece cumhurbaşkanı yardımcısı ve bakanları kapsıyor. Meclis’in, yürütmenin yetkilerini alan cumhurbaşkanına soru sorma veya onun faaliyetlerini denetleme yetkisi artık bulunmuyor. Yazılı soru önergeleri de “Başbakan ve bakanlar kurulu”na değil “Cumhurbaşkanı yardımcılarına ve bakanlara” verilebilecek.

Yeni Sistemle İlgili Merak Edilenler

Yeni hükümet sistemi’ne dair merak edilenleri Avukat Kamil Tekin Sürek, Evrensel için yanıtladı. İşte sorulardan bazıları ve avukatın verdiği yanıtlar:

1- Cumhurbaşkanı kendisine yardımcı atayabilecek. Bunun için bir kriter söz konusu mu? 

Recep Tayyip Erdoğan

Cumhurbaşkanı yardımcısı sayısı da bakanlıkların sayısının ve adının, ne iş yapacaklarının belirlendiği kararname ile belirlenecek. Ataması da bakan atamaları ile aynı kararname ile yapılacak.

Sayıların ve isimlerin değiştirilmesi ancak başka bir cumhurbaşkanı kararnamesi ile olabilir.

2- KHK çıkarma yetkisini netleştirelim. Cumhurbaşkanının çıkardığı KHK’yı Meclisin onayına sunmasına gerek yok. Meclis bu konuda ne zaman devrede oluyor?

Cumhurbaşkanının kararname çıkarma yetkisi var. Bu iki türlü oluyor. Birincisi idari düzenlemeler ve yürütme ile ilgili kararnameler (cumhurbaşkanlığı kararnameleri). Yani atamalar, görevden almalar, teşkilat kurmalar, teşkilat kaldırmalar vs. Bu kararnamelere TBMM müdahale edemiyor. Fakat ‘Anayasa ve yasaya aykırı’ diye Anayasa Mahkemesine iptali için götürebilir.

Cumhurbaşkanının yasa yerine geçecek kararnameler çıkarma yetkisi de var. Anayasa’daki temel haklar vb. dışındaki konularda. Bu kararnameler de Anayasa Mahkemesine götürülebilir, ayrıca TBMM tarafından aynı konuda farklı bir kanun çıkarılıp geçersiz hale getirilebilir. Cumhurbaşkanı ile TBMM çoğunluğunun aynı partide olmaması durumunda bu konuda çatışmalar ve çekişmeler yaşanacak. Bir de cumhurbaşkanının (Burada bakanlar kurulunun artık önemi yok) OHAL ilan etmesi (TBMM’nin OHAL ilanını onaması ) durumunda OHAL kararnamesi çıkarma yetkisi var. Bu durumda OHAL kararnamelerinin de TBMM tarafından üç ay içinde onanması gerekiyor.

3- Yeni hükümet sisteminde OHAL nasıl ilan edilir? Bugün ilan edilen OHAL ile yeni sistemde ilan edilen OHAL arasında nasıl bir fark var?

Türkiye hükümetine yönelik gerçekleşen darbe girişimini protesto eden bir kişi

Cumhurbaşkanı; savaş, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, seferberlik, ayaklanma, vatan veya cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışma, şiddet olayları nedeniyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması, ağır ekonomik bunalım gibi durumlarda yurdun tamamında veya bir bölgesinde, süresi altı ayı geçmemek üzere OHAL ilan edebilir.

Karar Meclise sunulur. Meclis gerekli gördüğü takdirde olağanüstü halin süresini kısaltabilir, uzatabilir veya olağanüstü hali kaldırabilir. Tabii Mecliste Cumhur İttifakının çoğunluk olduğunu unutmayalım.

Cumhurbaşkanı talep ederse, Meclis her defasında dört ayı geçmemek üzere OHAL süresini de uzatabilir. Savaş hallerinde ise bu dört aylık süre aranmaz.

Tabii yukarıda anlattık, cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkabilir. Kanun hükmündeki bu kararnameler Resmi Gazete’de yayımlanır, aynı gün Meclis onayına sunulur. Eskiden OHAL’i Hükümet (Bakanlar Kurulu) ilan ediyordu. Şimdi cumhurbaşkanı ilan edecek.

4- Cumhurbaşkanının KHK çıkarma yetkisi varken OHAL’e neden ihtiyaç duysun?

darbeden sonra

OHAL kararnamelerinde yetki alanı genişliyor. “Olağanüstü hallerde cumhurbaşkanı, olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda, 104’üncü maddenin on yedinci fıkrasının ikinci cümlesinde belirtilen sınırlamalara tabi olmaksızın cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir.”

Ayrıca OHAL’in getirdiği avantajlar var. Temel hak ve özgürlüklerde de kısmi kısıtlamalar getirilebiliyor. Anayasa 119. madde: “Olağanüstü hallerde vatandaşlar için getirilecek para, mal ve çalışma yükümlülükleri ile 15 inci maddedeki ilkeler doğrultusunda temel hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlanacağı veya geçici olarak durdurulacağı, hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yürütüleceği kanunla düzenlenir.” Bir de Anayasa Mahkemesinin OHAL kararnamelerinin iptali başvurularını görüşmediği göz önüne alınırsa, normal kararname yerine neden OHAL kararnamesinin tercih edilebileceği anlaşılabilir.

5- Anayasa’yı değiştirmek ve referanduma götürmek için kaç vekile ihtiyaç var? AKP-MHP vekil sayısı referandum ilan edebilecek sayıya ulaşıyor mu?

Anayasa’nın değiştirilmesi TBMM üye tamsayısının en az 3’te 1’i ( 200 milletvekili) tarafından yazıyla teklif edilebilir. Genel kurulda iki kez görüşülür. Kabulü TBMM üye tam sayısının 5’te 3’ü yani 360 oyla kabul edilir. Cumhurbaşkanı anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları bir daha görüşülmek üzere TBMM’ye gönderebilir. Meclis geri gönderilen kanunu üye tam sayısının 3’te 2’si ile ( 400 milletvekili) aynen kabul ederse cumhurbaşkanı bunu halkoyuna sunabilir. Meclis üye tamsayısının 5’te 3’ü (360 milletvekili) ile veya 3’te 2’sinden (400 milletvekili) az oyla kabul edilen anayasa değişiklikleri cumhurbaşkanı tarafından Meclise iade edilmediği zaman halkoyuna sunulmak üzere Resmi Gazete’de yayımlanır.

Doğrudan veya cumhurbaşkanının iadesi üzerine Meclis üye tam sayısının 3’te 2’si ile kabul edilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya maddeleri cumhurbaşkanı tarafından halkoyuna sunulabilir. Bunlar Resmi Gazetede yayımlanır.

Halkoyuna sunulan kanun değişikliklerinin yürürlüğe girmesi için halk oylamasında kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul olması gerekir.

TBMM’deki AKP ve MHP Milletvekilleri sayısı tek başına anayasayı değiştirme yeter sayısından az. Yani, AKP-MHP koalisyonu anayasayı değiştiremiyor.

6- Meclis çoğunluğu ile (AKP+MHP koalisyonu)… Meclis neler yapabilir?

AKP-MHP çoğunluğu kanun yapabilir. Meclis Başkanını seçebilir ve salt çoğunlukla yapabileceği diğer işleri yapabilir.

7- Cumhurbaşkanının yargılanması nasıl olacak?

Cumhurbaşkanı hakkında, bir suç işlediği iddiasıyla TBMM üye tam sayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilecek. Meclis, önergeyi en geç bir ay içinde görüşüp üye tam sayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verecek. Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, Meclisteki siyasi partilerin, güçleri oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak gösterecekleri adaylar arasından her siyasi parti için ayrı ayrı ad çekme suretiyle kurulacak 15 kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılacak. Komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclis Başkanlığına sunacak. Soruşturmanın bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona bir aylık yeni ve kesin bir süre verilecek. Cumhurbaşkanının görevde bulunduğu sürede işlediği iddia edilen suçlar için görevi bittikten sonra da bu madde hükmü uygulanacak.

8- Bakanların yargılanma sürecini bir kez daha hatırlatalım: Yargılama nasıl olacak?

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir. Meclis, önergeyi en geç bir ay içinde görüşür ve üye tam sayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verebilir.

Diyelim ki karar verildi. Meclisteki siyasi partilerden oluşan on beş kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılır. Buraya güçler oranında üye verilir. Yani AKP- MHP burada da çoğunluğu oluşturur.

Komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclis Başkanlığına sunar, süre yetmezse bir aylık ek süre verilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi, üye tam sayısının üçte ikisinin gizli oyuyla Yüce Divana sevk kararı alabilir. Yüce Divan yargılaması üç ay içinde tamamlanır, bu sürede tamamlanamazsa bir defaya mahsus olmak üzere üç aylık ek süre verilir, yargılama bu sürede kesin olarak tamamlanır. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, görevleriyle ilgili olmayan suçlarda yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümlerden yararlanır.

9- Tüm bunlar için uyum yasaları yapılması gerek ve birçok yasa seçim sonrasına bırakılmıştı. Buradaki süreç ne durumda?

Anayasa Mahkemesi

Uyum yasalarından bir kısmı yapıldı. Anayasa ve yasalardaki çıkarılacak kelimeler cumhurbaşkanının yemin etmesi ile resen metinlerden çıkarılacak. Anayasa değişikliğinde bu konuda hüküm vardı. Bir de yemin töreninden hemen sonra cumhurbaşkanı kararnamesi ile yapılacaklar var. Ama buna rağmen değişmesi gereken yasaların hepsi bitmiyor. Onların bir kısmı da Meclis açılınca düzenlenir.

Bu yazıyı sonuna kadar okuduysanız kafanızda yeni Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile ilgili soru işaretlerinin olmaması gerekir. Eğer hala bir sorunuz varsa Via Haber Facebook grubunda tartışma başlatabilirsiniz.

[Via Evrensel-Resmi Gazete]